Post: #1

Uy tín của cá nhân là vấn đề được nhiều nhà Triết học, Xã hội học, Tâm lý học nghiên cứu. Do tiếp cận vấn đề này theo các góc độ khác nhau và mục đích nghiên cứu cũng khác nhau nên có nhiều định nghĩa về uy tín. Trước hết, chúng ta xem xét các định nghĩa về uy tín nhằm đưa ra cái chung có trong các định nghĩa đó và làm rõ các đặc điểm riêng cơ bản của uy tín sư phạm.
Trong bài viết “Bàn về quyền uy”, F.Ăngghen đã viết: “Uy tín là một loại quan hệ giữa người với người. Trong đó, một mặt đòi hỏi ý chí của một người nào đó phải phát huy tác dụng và mặt khác, sự phục tùng theo ý chí này”.Theo ông, uy tín nảy sinh cùng với sự phát triển của xã hội, cùng với giao tiếp, phụ thuộc vào hoàn cảnh kinh tế, mang tính giai cấp và tính lịch sử rõ rệt.
V.I.Lênin nói nhiều về uy tín, đặc biệt là uy tín của người quản lý, lãnh đạo. Người cho rằng, vai trò lãnh đạo quần chúng “không phải là sức mạnh của quyền hành, mà là sức mạnh của ý chí, sức mạnh của lòng cương nghị, của kinh nghiệm dồi dào, của tính đa dạng lớn lao, của tài năng xuất sắc”. Theo V.I.Lênin, uy tín thực sự của người lãnh đạo là kết quả của sự tác động biện chứng giữa uy tín chính trị, uy tín đạo đức và uy tín nghề nghiệp, là sự kết hợp giữa phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực hoạt động nghề nghiệp. Uy tín của Đảng, của Nhà nước Xã hội chủ nghĩa, sự tin tưởng của quần chúng nhân dân vào đường lối lãnh đạo, sự nghiệp chính của Đảng và Nhà nước là điều kiện cần thiết để tạo nên uy tín của người lãnh đạo. Chính uy tín này mới có quyền uy thực sự mạnh mẽ, buộc những người khác phải phục tùng, tuân theo một cách tự nguyện, tự giác.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, “Người có uy tín chân chính bao giờ cũng được quần chúng quý mến. Người có uy tín phải có đức và có tài, có năng lực hành động, làm gương cho mọi người noi theo”. Trong hệ thống tư tưởng của Người, chữ tín luôn được coi trọng. Theo Hồ Chí Minh, người cán bộ có uy tín là người phải giữ chữ tín với nhân dân “tín là phải làm cho người ta tin ở mình...tín cũng có nghĩa là tự tin vào sức mình nữa, nhưng không phải tự mãn, tự cao”. Uy tín của người cán bộ thể hiện ở lòng tin của quần chúng đối với phẩm chất đạo đức cách mạng và năng lực công tác của người cán bộ. Người chỉ rõ, phẩm chất nhân cách quan trọng nhất của người cán bộ để xây dựng uy tín là đạo đức cách mạng, năng lực chuyên môn, năng lực hoạt động thực tiễn.
Trong xã hội học, uy tín được nghiên cứu như là một hiện tượng xã hội biểu hiện ở những hành động, suy nghĩ của một người hay một nhóm người phụ thuộc vào người khác. Với nghĩa rộng thì từng cá nhân, cũng như từng nhóm người đều có thể có uy tín. Nhà xã hội học người Nga V.K.Calinhichev (1971) cho rằng, để định nghĩa uy tín phải chú ý đến các chức năng vốn có của uy tín và ông chia nó thành hai nhóm chính:
- Các chức năng tác động đến đời sống xã hội, trong đó có các chức năng chính trị, chức năng tổ chức sản xuất và chức năng tinh thần là cơ bản.
- Các chức năng đóng vai trò là các phương thức tác động của cá nhân (tổ chức) có uy tín đối với số đông như sự phục tùng hoặc tôn trọng, tin tưởng.
Xuất phát từ quan điểm trên, ông đưa ra định nghĩa: “Uy tín là một dạng quan hệ xã hội đặc biệt, trong đó có sự tôn trọng, tin tưởng từ phía tập thể, quần chúng đối với cá nhân (tổ chức) có kiến thức, kinh nghiệm, phẩm chất. Quần chúng tự nguyện tiếp thu, phục tùng các quyết định của cá nhân (tổchức) đó không có sự cưỡng ép từ bên ngoài”. Trong giáo trình xã hội học (1997), các tác giả Phạm Tất Dong và Lê Ngọc Hùng đã xem uy tín của cá nhân (của tổ chức) là một dạng quan hệ xã hội, là hình thức tương tác lâu dài, ổn định giữa các cá nhân trong nhóm xã hội. Uy tín dựa trên cơ sở thuyết phục được các thành viên của nhóm. Uy tín của cá nhân ảnh hưởng một cách không ép buộc đối với hành vi của các cá nhân khác trong nhóm.
Uy tín cũng được nghiên cứu trong lĩnh vực Tâm lý học quân sự- A.V.Barabansicốp (1967) đã đề cập tới khái niệm uy tín thông qua hiện tượng chịu ảnh hưởng và phục tùng. Tác giả nhấn mạnh khía cạnh ảnh hưởng của người chỉ huy quân đội có uy tín. Uy tín là một hiện tượng phức tạp hơn nhiều so với sự tôn trọng và tin tưởng. Các yếu tố tạo nên uy tín cá nhân như kiến thức, kinh nghiệm, phẩm chất của cá nhân phải thoả mãn nhu cầu xã hội của các cá nhân trong tập thể.
G.V.Goocchenkô (1973) xem uy tín là một hiện tượng tâm lý xuất hiện trong mối quan hệ con người giữa tập thể. Tập thể là một trong những yếu tố khách quan của uy tín cá nhân. Tập thể quyết định kiểu uy tín của cá nhân bởi tính chất đa dạng và phong phú của các mối quan hệ con người trong tập thể. Uy tín của người chỉ huy không những phụ thuộc vào tính chất của các mối quan hệ mà còn phụ thuộc vào các yếu tố như độ tuổi trung bình, giới tính, trình độ văn hoá của các thành viên trong tập thể. Trong cuốn “Tâm lý học quân sự”, tác giả Bùi Xuân Hoàn đã nghiên cứu uy tín cá nhân trong tập thể quân đội. Theo tác giả, uy tín được hình thành phụ thuộc rất lớn vào các nhân tố bao gồm các nhân tố chủ quan thuộc  về chủ thể và các nhân tố khách quan thuộc về khách thể. Các nhân tố chủ quan thuộc về chủ thể là những phẩm chất chính trị, đạo đức; năng lực hoạt động chuyên môn nghề nghiệp quân sự; các nét tính cách tạo nên giá trị xã hội của nhân cách của quân nhân cách mạng (phong cách làm việc khoa học trung thực, lời nói đi đôi với việc làm, sự quan tâm, quý trọng con người, thái độ khiêm tốn, lịch sự, tế nhị...). Những nhân tố khách quan thuộc về khách thể của uy tín bao gồm vai trò, vị thế xã hội đang chiếm giữ; trình độ nhận thức và giác ngộ chung của tập thể; bầu không khí tâm lý trong tập thể; uy tín của tập thể mà cá nhân là thành viên, sự quan tâm giúp đỡ tạo điều kiện của cấp trên. Khi phân tích khái niệm uy tín, tác giả đã đưa ra định nghĩa như sau: “Uy tín là một hiện tượng tâm lý xã hội hình thành trên cơ sở những phẩm chất, năng lực và các giá trị xã hội của cá nhân (hay tổ chức xã hội) có sức cảm hoá lớn, thu hút, lôi kéo người khác, được mọi người (xã hội) thừa nhận, tin tưởng tuân theo”. Các nhà Tâm lý học xã hội và tâm lý học quản lý nghiên cứu về vấn đề uy tín trong mối quan hệ giữa người lãnh đạo và cấp dưới. Trong cuốn sách Tâm lý học xã hội, A.G.Kôvaliôp (1976) định nghĩa: “Uy tín của người lãnh đạo là một hệ thống những thuộc tính nhân cách gắn bó với nhau đảm bảo có được những thành công trong quan hệ với người khác và trong việc tổ chức lao động của toàn bộ tập thể”. Theo A.G.Kôvaliôp, các thuộc tính nhân cách bao gồm trình độ đào tạo của người lãnh đạo, các thuộc tính tinh thần, đạo đức của cá nhân, những đặc điểm tính cách và năng lực tổ chức.
V.M.Sêpen (1985) trong định nghĩa về uy tín đã nói đến sức mạnh quyền lực và sức mạnh của sự ảnh hưởng. Theo tác giả, sức mạnh đó phụ thuộc vào sự công nhận một cách có ý thức chất lượng công tác và phẩm chất cá nhân của người lãnh đạo. Trong tác phẩm “Tâm lý học xã hội trong quản lý”, V.I.Lêbêđép (1984) đã nêu ra hai khía cạnh của uy tín người lãnh đạo. Đó là quyền lực và sự ảnh hưởng của người đó tới người khác, được người khác tôn trọng). Ở Đức, H. Hipsơ là người đầu tiên chú ý tới các quan hệ xã hội ở các nhóm xã hội khác nhau và uy tín, những người có uy tín và những hiện tượng tâm lý của các mối quan hệ đó. Những biểu hiện của hiện tượng uy tín trong quá trình tác động qua lại giữa các cá nhân trong nhóm được H.Hipsơ nghiên cứu cả về lý thuyết lẫn thực nghiệm. Trong tác phẩm “Khái luận về Tâm lý học xã hội Mac-xit”  H.Hipsơ và M.Phorơvéc đã trình bày quan điểm cơ bản về các quan hệ xã hội, về uy tín theo những tiêu chuẩn khác nhau do yêu cầu các hoạt động không giống nhau. Trong tác phẩm này, R.Vidơmut, V.Antơđophơ và M.Phorơvéc, đã có một số kết luận sau đây:
- Trong số 27 nhóm được nghiên cứu, tác dụng của uy tín được phản ánh chủ yếu theo hai yếu tố cơ bản: năng lực hợp tác và thái độ chính trị tích cực.
- Có hai loại người ảnh hưởng trong các nhóm. Đó là những người có chức quyền và những người có uy tín thực sự (gồm một số người có chức quyền và một số người không có chức quyền).
Ở Việt Nam, trong lĩnh vực tâm lý học xã hội và Tâm lý học quản lý cũng có nhiều tác giả nghiên cứu vấn đề uy tín. Qua những công trình lý luận của mình Đức Minh định nghĩa: “Uy tín là một phẩm chất tổng hợp đặc biệt của cá nhân, là sức mạnh tinh thần của một nhân cách phát triển cao, được sự  thừa nhận của dư luận xã hội, tập thể. Uy tín còn là một loại ảnh hưởng tâm lý rất có hiệu lực và tương đối cần thiết để đoàn kết, tập hợp lực phấn đấu hoàn thành những nhiệm vụ chính trị của một đơn vị tổ chức”. Tác giả đã bàn về cơ sở của uy tín với những nhân tố chủ quan và khách quan, đề cập tới sự hình thành, giảm sút và khôi phục uy tín. Trong cuốn sách “Tâm lý học xã hội trong quản lý nhà nước”, Mai Hữu Khuê (1993) cho rằng uy tín là một loại quan hệ giữa người với người, là ảnh hưởng của một người (hay một nhóm người) đối với những người khác. Uy tín là sự kết hợp hài hoà giữa quyền lực và sự tín nhiệm. Nguyễn Phúc Ân, tác giả cuốn sách “Một số khía cạnh Tâm lý học xã hội cần lưu ý đối với công tác lãnh đạo và quản lý trong cơ chế thị trường”, cho rằng: “Uy là phần quyền lực do xã hội quy định, do Nhà nước hoặc cấp trên đề bạt, bổ nhiệm vào một chức vụ nào đó, chức vụ càng cao thì uy càng lớn. Tín là sự tín nhiệm, là lòng tin, là ảnh hưởng đối với những người chung quanh, được mọi người tôn trọng, quý mến một cách tự giác. Tác giả Lã Thu Thuỷ trong bài “Những khía cạnh Tâm lý học xã hội của uy tín người lãnh đạo” đã viết: “Uy  tín được hiểu theo hai khía cạnh sau đây:
- Quyền lực và sự tín nhiệm.
- Ảnh hưởng tới ai đó và được người đó tôn trọng, khâm phục.”
Theo tác giả, đối với người lãnh đạo, uy tín là sự kết hợp hài hoà giữa hai yếu tố quyền lực và sự tín nhiệm, thiếu một trong hai yếu tố đó sẽ không có uy tín (12- 265)...
Vấn đề uy tín của người giáo viên giữ vị trí quan trọng trong các tác phẩm của các nhà giáo dục học và Tâm lý học Xô Viết. A.X.Macarencô rất quan tâm đến vấn đề uy tín trong quá trình giáo dục thế hệ trẻ. Ông đã nêu lên quan điểm có tầm quan trọng về mặt lý luận giáo dục: nhà sư phạm trở thành người có uy tín trong quá trình hoạt động sư phạm của mình và trong quá trình xây dựng các mối quan hệ với học sinh. A.X.Macarencô viết: “Bản thân ý nghĩa của uy tín còn ở chỗ nó không đòi hỏi những bằng chứng nào cả, nó được thừa nhận như một phẩm giá hiển nhiên của người lớn tuổi, là sức mạnh, là giá trị của người ấy và như người ta nói, đập ngay vào mắt con người...uy tín không phải có được nhờ các thủ thuật giả tạo nào đó mà là toàn bộ cuộc sống của người thầy giáo, là hành vi hàng ngày của họ. Uy tín trước tiên phải căn cứ vào tài nghệ của người thầy giáo và những phẩm chất đạo đức tốt đẹp của họ”.
(Toàn bộ bài được trích từ LATS của cô Hoàng Mộc Lan)

Post: #2

Uy tín của người giáo viên, vị trí và ý nghĩa của uy tín trong quá trình giáo dục và dạy học là đối tượng nghiên cứu của A.V.Petrốpki. Trong cuốn sách “Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm”, ông đã mô tả những phẩm chất cá nhân cần thiết để người giáo viên giành được uy tín.
Trong cuốn sách “Những phẩm chất tâm lý của người giáo viên”,� Ph.N.Gônôbôlin đã đưa ra một cơ chế xuất hiện uy tín của người giáo viên. Tác giả đã viết rằng việc giành được uy tín không phải mục đích tự thân của người giáo viên. Uy tín tự nó đến nếu như người giáo viên biết cách giải quyết một nhiệm vụ vô cùng quan trọng trong hoạt động sư phạm. Đó là biết tổ chức giao tiếp với học sinh. Ph.N.Gônôbôlin viết: “Toàn bộ các thuộc tính tâm lý giúp người giáo viên có thể xác định được cách tiếp xúc với học sinh, cuối cùng là tạo cho người giáo viên đó có uy tín trước học sinh. Uy tín là một yếu tố vô cùng quan trọng giúp cho người giáo viên thành công trong công tác... Người giáo viên có uy tín là người được học sinh thừa nhận có những phẩm chất mà nhờ đó họ được các em rất kính trọng và có ảnh hưởng lớn đến các em”.
N.D.Lêvitốp trong cuốn sách “Tâm lý học trẻ em và Tâm lý học sư phạm” đã nêu rõ những điều kiện cần thiết để người giáo viên có uy tín đối với học sinh. Ông viết: “Giáo viên có uy tín là nhà giáo mà nhân cách của họ được học sinh công nhận và kính trọng, là người nêu lên tấm gương tốt cho học sinh noi theo, là người có trình độ tư tưởng chính trị cao, có khuynh hướng sư phạm, có năng lực công tác giáo dục, có sức mạnh của ý chí, nắm vững môn mình dạy và có nghệ thuật sư phạm”. Ông nhấn mạnh ý nghĩa của giờ học đầu tiên, quá trình xây dựng uy tín dần dần, việc uy tín có thể bị giảm sút và bước đường khó khăn gấp bội khi phải xây dựng lại uy tín đã mất.
Trong một số tác phẩm, uy tín được nghiên cứu như là một hình thức biểu hiện các mối liên hệ tâm lý giữa giáo viên với tập thể nhà giáo. A.V.Petropxki viết: “Uy tín của giáo viên có thể được hình thành khi có mối quan hệ đạo đức cao cả giữa các giáo viên trong trường”.
Ph.N.Gôbôlin cho rằng “Uy tín của người giáo viên gắn liền với uy tín của cả tập thể giáo viên trong nhà trường. Vì vậy, mỗi một người không những cần thiết phải giành được uy tín cá nhân, mà còn phải tha thiết mong muốn các giáo viên khác và cả tập thể giáo viên đều được các em kính trọng”.
Ở nước ta, trong các tài liệu được biên soạn đề cập tới vấn đề uy tín của người giáo viên phải kể đến: “Một số vấn tâm lý học sư phạm và lứa tuổi” do Đức Minh chủ biên (NXB Giáo Dục, 1975); “Đề cương bài giảng Tâm lý học và Tâm lý học sư phạm” (NXB Giáo Dục, 1975); “Phẩm chất và năng lực của giáo viên có uy tín” - công trình nghiên cứu của Lê Đức Phúc (NCGD số 60- 1977); “Những phẩm chất và năng lực của giáo viên tiên tiến” của Phạm Văn Đỗ; “Một số yếu tố tâm lý trong quan hệ thầy trò” của Bùi Thị Phúc (Kỷ yếu hội thảo lần thứ 3 về nghiên cứu Tâm lý học sư phạm và Tâm lý học trẻ em Việt Nam, Viện KHGD Hà Nội.1975); Tâm lý học do Phạm Minh Hạc chủ biên (NXB Giáo Dục Hà Nội,1989); “Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm” do Lê Văn Hồng chủ biên và một số luận văn Thạc sĩ về uy tín của người thầy giáo...
Theo tác giả Đức Minh: “ Đạo đức, tư thế, tác phong tốt đẹp là một trong những cơ sở đảm bảo uy tín cao của người giáo viên bên cạnh trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng”. Khi phân tích những phẩm chất và năng lực của những người có uy tín trong một số tập thể giáo viên, tác giả Lê Đức Phúc đã đưa ra khái niệm “Uy tín là một hình thức đặc thù của các quan hệ xã hội giữa các thành viên trong nhóm, trong tập thể với nhau, nối lại những phẩm chất, năng lực đã đạt tới trình độ phát triển cao, toàn diện thể hiện ở sự hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ, ở tác dụng tích cực có ảnh hưởng rõ rệt đối với nhóm, tập thể, được nhóm hay tập thể thừa nhận, phụ thuộc vào những yêu cầu, chuẩn mực xã hội và hoạt động nhất định”.
Theo các tác giả Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Thạc: “Người thầy giáo có uy tín thường có ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của các em. Họ thường được học sinh thừa nhận có nhiều phẩm chất và năng lực tốt đẹp, họ được các em kính trọng và yêu mến”. Trong cuốn sách Tâm lý học- Tập II do Giáo sư Phạm Minh Hạc chủ biên (1989), các tác giả đã đưa ra định nghĩa về uy tín sư phạm: “Giáo viên có uy tín là người được học sinh thừa nhận có nhiều phẩm chất và năng lực tốt đẹp. Họ được các em kính trọng và có ảnh hưởng đến các em”.
Tiếp theo, các tác giả còn xác định các điều kiện để người giáo viên có được uy tín là “Có kiến thức thật vững vàng về bộ môn giảng dạy, có trình độ văn hoá phổ thông cao, biết phát huy ở học sinh óc sáng kiến, tính độc lập, hứng thú học tập và lao động, đồng thời biết gắn lý luận với thực tiễn, có lòng yêu học sinh, tính tình cởi mở, yêu đời. Toàn bộ những nét đó là những điều kiện vô cùng quan trọng để người giáo viên giành được uy tín sư phạm...Uy tín của thầy giáo không thay thế và không đối lập với uy tín của tập thể học sinh...Uy tín của mỗi giáo viên lại gắn liền với uy tín của cả tập thể giáo viên trong trường”...
Thông qua các công trình nghiên cứu về uy tín sư phạm, có thể nhận xét rằng, các tác giả không chỉ tính đến các mối quan hệ giữa thầy giáo và học sinh, giữa thầy giáo và tập thể giáo viên, mà còn chú ý đến các yêu cầu tinh thần, đặc biệt là các yêu cầu về cách ứng xử nghề nghiệp cùng với các phẩm chất đạo đức, tính cách... Tất cả những phẩm chất và năng lực đáp ứng được yêu cầu hoạt động sư phạm được xem là điều kiện để có được uy tín sư phạm. Uy tín của người giáo viên- đó là kết quả của hoạt động chung, của giao tiếp giữa giáo viên và học sinh. Uy tín không chỉ là sản phẩm mà còn là yếu tố điều hoà có hiệu quả của hoạt động chung đó. Trong quá trình sống và học tập, học sinh định hướng tích cực vào thế giới các giá trị xã hội và lựa chọn các giá trị có ý nghĩa đối với họ. Quá trình tác động lẫn nhau giữa giáo viên và học sinh làm cho học sinh nhận thấy rõ phẩm chất và năng lực nhất định của người giáo viên. Học sinh luôn mong muốn tìm thấy ở người giáo viên những phẩm chất phù hợp với các giá trị xã hội về nhân cách. Phân tích các công trình nghiên cứu về hoạt động sư phạm cho thấy người giáo viên chỉ có thể trở thành người có uy tín khi học sinh tin tưởng rằng họ có khả năng đáp ứng những nhu cầu của học sinh về giá trị nhân cách của người thầy giáo, hay nói cách khác, chỉ khi nào người thầy giáo hiểu được nhu cầu của học sinh về nhân cách người thầy giáo và đáp ứng được chúng thì khi đó người thầy giáo sẽ có uy tín đối với học sinh.
Để làm rõ khái niệm uy tín sư phạm, theo nhiều tác giả cần phân biệt các khái niệm uy tín, quyền lực và thể diện.
Các khái niệm uy tín và quyền lực có những điểm giống nhau như sau.
- Là quan hệ xã hội đặc biệt.
- Là khả năng của chủ thể ảnh hưởng đến người khác.
- Đều được tạo nên từ những tiêu chí nhất định của nhóm xã hội.
Mặt khác, chúng cũng có các sự khác biệt nhất định. Tính chất của sự khác biệt này phụ thuộc vào vai trò của các chủ thể và khách thể trong mối quan hệ đó quyết định. Theo quan niệm của Yves Enrège, Raymond, Alain Thietart, quyền lực gắn liền với cương vị, vị trí trong sơ đồ tổ chức. Chủ thể quyền lực dùng các biện pháp chính thức thay đổi thái độ, hành vi các cá nhân thông qua một cương vị rõ ràng. Đặc trưng của mối quan hệ quyền lực là tính phụ thuộc giữa chủ thể và khách thể. Điều đó có nghĩa là chủ thể quyền lực là người đề xướng mối quan hệ đó, khách thể quyền lực giữ vai trò thụ động thay đổi hành vi của mình phù hợp yêu cầu của chủ thể quyền lực. Bản chất của quyền lực là chi phối, kiểm soát và quyết định....18
Đối với mối quan hệ uy tín thì tính phụ thuộc giữa chủ thể và khách thể mang những đặc điểm khác. Một mặt khách thể uy tín thay đổi hành vi của mình một cách tự nguyện dưới sự tác động của chủ thể uy tín. Mặt khác, khách thể uy tín thừa nhận chủ thể uy tín như là một nhân cách với các giá trị xã hội tương ứng.
Khái niệm uy tín và thể diện cũng có sự khác nhau. Thể diện là đặc trưng bên ngoài của cá nhân về mặt xã hội, còn uy tín là đặc trưng bên trong của cá nhân. Những điểm khác nhau này đều mang tính khách quan vì nó đều là sự đánh giá của các cá nhân trong nhóm xã hội.
Về mối quan hệ “Thầy giáo – Học sinh” có thể thấy rằng thể diện của thầy giáo là một khái niệm rộng rãi hơn so với khái niệm uy tín. Thể diện của thầy giáo có thể gắn liền với vị trí của thầy giáo trong tập thể giáo viên và với các kết quả lao động của thầy giáo. Các yếu tố này là quan trọng để thầy giáo đạt được uy tín, nhưng không phải là các yếu tố quyết định. Ngoài ra, thể diện phụ thuộc vào hoạt động nghề nghiệp của người giáo viên không giống như mức độ phụ thuộc của uy tín. Giành được uy tín là một nhiệm vụ quan trọng và khó khăn mà chỉ có bản thân thầy giáo mới giải quyết được. Uy tín còn khác thể diện ở chỗ:
- Uy tín gắn liền với tính chất của các mối quan hệ giữa các cá nhân trong nhóm, và ảnh hưởng của cá nhân có uy tín mang tính đạo đức tâm lý, không mang tính hình thức.
- Uy tín của cá nhân được hình thành là do có sự tác động của họ đối với các cá nhân trong nhóm có sự công nhận của nhóm về nhân cách của cá nhân .
Quyền lực, thể diện và uy tín đều là các hiện tượng xã hội tồn tại một cách khách quan và trong những điều kiện nhất định chúng có thể ảnh hưởng lẫn nhau. “Đối với uy tín, quyền lực có tác động hai mặt. Một mặt, quyền lực càng lớn, vị trí xã hội càng cao thì càng có điều kiện để xây dựng và củng cố uy tín. Mặt khác, nếu cá nhân chỉ sử dụng quyền lực trong quá trình tác động đến nhóm xã hội thì sẽ tạo ra uy quyền chứ không có uy tín. Sự lạm dụng uy quyền sẽ làm cho người khác nể sợ và là nguyên nhân làm mất uy tín. Quyền lực giúp cho việc duy trì kỷ cương của tập thể, giải quyết những vấn đề mang tính hành chính công việc. Chúng góp phần xây dựng uy tín chứ không phải điều kiện cần và đủ để xây dựng uy tín”...
Uy tín và thể diện cũng có thể ảnh hưởng lẫn nhau thể hiện ở chỗ: Sự tồn tại của uy tín có thể tạo cho thể diện trở thành tiêu chí của uy tín, còn thể diện có thể tạo ra các điều kiện thuận lợi để biến nó thành tiêu chí của uy tín trong một nhóm xã hội nào đó.
Một số tác giả nghiên cứu về uy tín còn phân biệt nó với một số khái niệm khác như: Sự tín nhiệm, uy danh. Sự tín nhiệm là sự tin cậy, là thái độ tin tưởng của một hay nhiều người đối với cá nhân hay một tổ chức xã hội nào đó. Có thể có tín nhiệm nhưng không có uy tín. Uy danh là quyền lực, uy quyền mà nhiều người biết đến và kính nể. Có khi có uy danh mà không có uy tín. Trên cơ sở phân tích các nghiên cứu về uy tín ở trên chúng tôi có một số nhận xét sau:
Thứ nhất, hiện tượng uy tín được coi là một loại quan hệ xã hội.
Thứ hai, uy tín là ảnh hưởng một chiều từ cá nhân (tổ chức xã hội) đến những người khác do họ có những phẩm chất, năng lực phù hợp với tiêu chí uy tín.
Thứ ba, uy tín là một hiện tượng tâm lý xã hội gắn liền với mối quan hệ giữa các cá nhân trong nhóm, có vai trò ảnh hưởng lớn đến hoạt động cùng nhau của mọi người trong nhóm.
Thứ tư, uy tín của chủ thể là phẩm chất và năng lực của họ được khách thể công nhận thông qua hoạt động, giao tiếp, gây ra được một ảnh hưởng nhất định tới những người đó.
Trên cơ sở tiếp thu và kế thừa những quan điểm của các nhà nghiên cứu Tâm lý học về vấn đề uy tín, theo chúng tôi, khái niệm uy tín có thể được hiểu như sau: “Uy tín là một hiện tượng tâm lý- xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở phẩm chất và năng lực của cá nhân hay tổ chức xã hội được những người xung quanh thừa nhận, tin tưởng, gây ra được ảnh hưởng tới những người đó”.
Ngoài những điểm chung trên, uy tín sư phạm có những đặc trưng riêng. Uy tín sư phạm là một hình thức của uy tín trong hoạt động sư phạm. Nó không chỉ phản ánh mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh mà còn là sự ảnh hưởng tâm lý của nhân cách người giáo viên đối với học sinh. Đây là điều kiện quan trọng của uy tín sư phạm.
Khái niệm ảnh hưởng trong tâm lý học được hiểu là: “Quá trình tác động lẫn nhau và kết quả là làm thay đổi hành vi, mục đích, ý định, thái độ... của người khác”. Như vậy kết quả của uy tín sư phạm một mặt là sự thay đổi trong tính chất và nội dung hoạt động của học sinh. Mặt khác, học sinh tiếp thu phẩm chất của người giáo viên làm thay đổi nhân cách của chính mình. Bản thân sự tồn tại của ảnh hưởng đó và sự thực hiện thắng lợi ảnh hưởng đó đều đáp ứng được nguyện vọng của học sinh. Uy tín của người giáo viên dựa trên cơ sở các phẩm chất và năng lực của người đó đáp ứng được yêu cầu của học sinh về nhân cách nhà giáo có tác động đến hoạt động của học sinh cũng như của thầy giáo. Uy tín của người giáo viên được họ xây dựng nên trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ sư phạm.� Ảnh hưởng của người giáo viên có uy tín đối với học sinh thể hiện ở việc học sinh tín nhiệm và làm theo gương người giáo viên đó một cách tự giác. Mức độ uy tín thể hiện ở mức độ tôn trọng, yêu mến của học sinh đối với giáo viên, ở kết quả học tập, kỷ luật của học sinh.
Như vậy, cơ sở của uy tín người giáo viên còn bao gồm cả sự tôn trọng và tình cảm học sinh đối với họ.

Post: #3

Trong lĩnh vực giảng dạy đại học, uy tín của người giảng viên đại học phản ánh mối quan hệ thực chất giữa người giảng viên với các tập thể sinh viên và mỗi sinh viên tiếp nhận sự ảnh hưởng tác động của người giảng viên đó.
Uy tín của người giảng viên là sự thống nhất giữa những điều kiện khách quan với những nhân tố chủ quan. Người giảng viên nào cũng có trọng trách, quyền hạn nhất định do Đảng, Nhà nước, Nhà trường giao phó. Họ là đại biểu cho nền giáo dục tiến bộ, văn minh nhân loại. Uy tín của nền giáo dục đại học dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước ta là những điều kiện khách quan gắn bó cần thiết với uy tín của người giảng viên. Uy tín của Nhà trường, kết quả học tập, trình độ phát triển và những đặc điểm tâm lý xã hội của tập thể sinh viên nơi người giảng viên dạy cũng là những điều kiện khách quan tác động trực tiếp đến uy tín người giảng viên. Bên cạnh những điều kiện khách quan đó, uy tín người giảng viên còn phụ thuộc đáng kể vào các nhân tố chủ quan của bản thân họ. Những phẩm chất và năng lực sư phạm của người giảng viên có thể củng cố, nâng cao uy tín của họ trong trường hợp tương xứng với yêu cầu của công tác giảng dạy mà họ đảm nhận. Ngược lại, khi không có sự tương xứng này thì người giảng viên khó có thể xác lập được uy tín cần thiết.
Qua nghiên cứu về mặt lý luận, chúng tôi quan niệm:
Uy tín của người giảng viên là uy tín được tạo nên bởi chính hoạt động giảng dạy, giao tiếp đảm bảo thoả mãn nhu cầu, lợi ích của sinh viên và sự thừa nhận, tự nguyện học tập, noi gương của sinh viên đối với những phẩm chất, năng lực và những thành quả lao động nghề nghiệp của người giảng viên.
Uy tín của người giảng viên phụ thuộc chủ yếu vào nhân cách của chính họ. Những đặc điểm nhân cách tạo nên uy tín của người giảng viên là một hệ thống các thuộc tính nhân cách gắn bó với nhau đảm bảo sự thành công trong hoạt động nghề nghiệp của người giảng viên đó.
Về phân loại uy tín sư phạm, mỗi tác giả đều đưa ra cách phân loại� xuất phát từ quan niệm của mình về vai trò của uy tín trong quá trình giảng dạy, giáo dục (K.D.Usinxki. 1948; A.X.Macarencô,1957; V.D.Cômarôp, 1967; Iu.P.Xtepkin, 1976, v.v...)
Ví dụ, Iu.P.Xtepkin (1976) chia ra ba dạng uy tín theo tính chất của uy tín, đó là:
1. Uy tín đạo đức; uy tín được hình thành trên cơ sở các thuộc tính đạo đức của cá nhân, năng lực tạo ra các mối quan hệ của cá nhân đối với những người khác và với chính bản thân mình;
2. Uy tín chức năng: nó được hình thành trên cơ sở am hiểu nghề nghiệp của cá nhân, các mối quan hệ với hoạt động nghề nghiệp của mình.
3. Uy tín chính thức: nó hình thành trên cơ sở vị trí xã hội mà cá nhân đó nắm giữ trong cơ cấu xã hội.
Trong các dạng uy tín đó, theo tác giả, “hạt nhân” của uy tín cá nhân là uy tín đạo đức bởi vì nó gắn liền trực tiếp với hệ thống các quan hệ tư tưởng của xã hội, với cơ cấu chính trị xã hội.
Xuất phát từ tiêu chuẩn các phẩm chất nhân cách của tiêu chí uy tín, A.R.Avaghimôvich (1984) đưa ra các dạng uy tín sau đây của cán bộ giảng dạy đại học:
1. Uy tín kiến thức (tiêu chí uy tín có trình độ kiến thức cao)
2. Uy tín nghề nghiệp hoặc uy tín sư phạm theo nghĩa hẹp (nghệ thuật sư phạm)
3. Uy tín cá nhân (Các đặc điểm tâm lý cá nhân, các phẩm chất nhân cách được biểu hiện một cách rõ ràng).
4. Uy tín quan hệ (biết cách xây dựng các mối quan hệ giữa con người với nhau một cách hợp lý nhất trong nhóm, có được phong cách tiếp xúc nhất định với học sinh, có thể gọi đó là uy tín giao tiếp).
5. Uy tín diện mạo (bên ngoài) (các đặc điểm diện mạo của giảng viên).
Tất cả các dạng uy tín đó đều có sự thống nhất và có mối liên hệ tác động lẫn nhau.
Theo ý kiến của nhiều tác giả, có “uy tín giả mạo” và “uy tín chân thực” (A.X.Macarencô, A.G. Côvalep, Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thuỷ, Lê Khanh, Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan...).
Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu, uy tín giảng viên có thể được phân thành các loại sau:
- Uy tín thực sự (chân thực):
Uy tín thực sự được thể hiện ở những ảnh hưởng tác động của người giảng viên tạo nên những thay đổi nhất định của nhân cách sinh viên. Người giảng viên có uy tín thực sự được sinh viên thừa nhận về phẩm chất và năng lực tốt đẹp của họ, tin tưởng và tự nguyện noi gương người giảng viên đó. Uy tín chân thực đạt được là do lao động kiên trì trong quá trình giao tiếp và thực hiện hoạt động giáo dục của người giảng viên đối với sinh viên.
- Uy tín giả tạo:
Song song với những biểu hiện của uy tín thực chất, còn có những kiểu uy tín giả tạo.
Uy tín giả tạo có thể tồn tại trong giáo dục như:
- Uy tín giả tạo do áp lực:
Người giảng viên trấn áp làm cho sinh viên sợ hãi mà phải phục tùng họ. Quá trình giáo dục có tính chất áp đặt, cưỡng bức, ít tôn trọng quyền dân chủ của sinh viên. Uy tín kiểu này sẽ kìm hãm sự năng động, sự sáng tạo của sinh viên. Với giảng viên có uy tín kiểu này, sinh viên luôn bị căng thẳng và không tập trung tư tưởng trong học tập.
- Uy tín giả tạo do khoảng cách:
Một số giảng viên cho rằng, tạo ra một khoảng cách lớn với sinh viên thì mới có được uy tín. Cũng có giảng viên đại học cho rằng phải chan hoà, thật gần gũi mới xây dựng được uy tín. Nếu do khoảng cách quá lớn mà có uy tín thì người giảng viên kiểu này ít gặp gỡ, không quan tâm đến sinh viên, tạo ra sự quan cách, muốn hạ thấp vai trò của sinh viên và không chịu tiếp thu ý kiến của sinh viên. Nếu khoảng cách quá gần, tự do thoải mái mà có uy tín thì người giáo viên kiểu này dễ nhượng bộ, dễ dãi với sinh viên, gây ra trường hợp “cá mè một lứa” sẽ ảnh hưởng không tốt tới sinh viên.
- Uy tín khoa trương và giả dân chủ:
Người giảng viên có uy tín kiểu này thường hay ba hoa, nói nhiều về mình, ca ngợi thành tích của bản thân, đề cao năng lực của mình, coi thường năng lực của người khác, luôn tỏ ra tốt bụng, rộng lượng, thái quá... Những giảng viên như vậy thường gây ra tính tự do, vô kỷ luật trong tập thể sinh viên, tạo ra ở sinh viên những nét xấu trong nhân cách.
Những giảng viên có uy tín giả ít hoặc không được sinh viên tôn trọng, tin tưởng, điều đó tác hại không nhỏ đến công tác giáo dục.
Khi đánh giá vai trò của uy tín chân thực trong hoạt động sư phạm của người giáo viên, nhà giáo dục nổi tiếng người Nga A.X.Macarencô đã viết: “Hoàn toàn rõ ràng là nhà giáo dục nào mà không có uy tín thì không thể là nhà giáo dục được”.
Sự thành công hay thất bại trong công tác của người giảng viên luôn luôn có sự gắn bó chặt chẽ với uy tín của chính người đó. Người giảng viên có uy tín luôn được sinh viên kính trọng và có ảnh hưởng đến sinh viên, trước hết biểu hiện ở kết quả học tập và nghiên cứu khoa học của sinh viên. Giảng viên có uy tín làm cho sinh viên hứng thú với bộ môn mình dạy và đạt kết quả cao ở môn học đó.
Vai trò to lớn của uy tín người giảng viên còn thể hiện ở khả năng cảm hoá đối với sinh viên. Người giảng viên có uy tín sẽ là tấm gương sáng cho sinh viên noi theo, dễ dàng động viên, khuyên bảo, ngăn chặn những khuyết điểm của sinh viên.
Ảnh hưởng của người giảng viên có tính chất hai mặt: Nếu người giảng viên mất uy tín sẽ làm cho sinh viên chỉ nhìn thấy mặt hạn chế của người giảng viên đó và dẫn đến sự thất bại trong giảng dạy. Ngược lại , người giảng viên có uy tín không những thành công trong giảng dạy mà còn thành công trong công tác giáo dục học sinh cá biệt. Người giảng viên có uy tín không những đem lại hiệu quả giáo dục cao, kích thích sinh viên hứng thú học tập, nghiên cứu khoa học... mà còn làm cho sinh viên thêm kính trọng, tôn vinh nghề dạy học. Đối với tập thể lớp sinh viên, bằng uy tín, giảng viên có khả năng thống nhất tư tưởng, đoàn kết sinh viên. Sinh viên tin tưởng, kính trọng thầy, cô giáo bao nhiêu thì càng có ý thức thực hiện tốt những yêu cầu của việc học tập bấy nhiêu. Sự ảnh hưởng của uy tín người giảng viên đối với sinh viên chủ yếu bằng tấm gương của bản thân. Sinh viên lĩnh hội tấm gương đó để chỉ đạo cách sống của mình. Do đó, uy tín của người giảng viên có ý nghĩa quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên.
Tóm lại, uy tín là vũ khí sắc bén để tiến hành tốt công tác giáo dục và là điều kiện cần thiết để đảm bảo cho hoạt động giảng dạy và giáo dục của người giảng viên đạt hiệu quả cao.

Post: #4

Qua phân tích những nghiên cứu về người giáo viên chúng tôi thấy một số lượng khá lớn tác phẩm nghiên cứu các đặc điểm nhân cách của họ. Các tác phẩm này chỉ rõ rằng thầy giáo không chỉ là nguồn thông tin hữu ích đối với học sinh mà còn là tấm gương, hình ảnh mẫu mực, quyết định sự phát triển nhân cách của mỗi học sinh. Về bình diện này nhà giáo dục học K.D.Usinxki đã viết: “Trong giáo dục, tất cả đều phải dựa vào nhân cách của người giáo viên bởi sức mạnh giáo dục chỉ bắt nguồn từ nhân cách con người chân chính. Không có một điều lệ và chương trình nào, không một cơ quan giáo dục nào, dù nghĩ ra một nhân cách khôn khéo đến đâu cũng không thể thay thế được nhân cách trong sự nghiệp giáo dục... Không có sự tác động cá nhân trực tiếp của người giáo dục đối với người được giáo dục thì không thể có được giáo dục chân chính thấm sâu vào tính cách. Chỉ có cá nhân mới có thể tác động tới sự phát triển và quyết định của cá nhân, chỉ có bằng tính cách mới tạo ra được tính cách. Vì vậy, trong giáo dục nhà trường điều quan trọng nhất là lựa chọn người giáo dục, chính họ phải biết tác động đến người được giáo dục không chỉ bằng lời nói mà còn bằng tấm gương”.22
Theo L.X.Vugôtxki người lớn phải mang lại cho con trẻ khu vực phát triển gần nhất, còn phát triển là một quá trình phụ thuộc vào sự hình thành phương hướng có mục tiêu. Điều đó đặt ra những yêu cầu nhất định đối với nhân cách của người lớn, trước hết là nhân cách của thầy giáo, người chịu trách nhiệm điều khiển sự phát triển của trẻ em, tích cực tạo ra nhân cách của nó.
Hoạt động sư phạm đặt ra những yêu cầu rất cao về nhân cách của người thầy giáo.
Nhà trường luôn luôn chú trọng đến ý nghĩa của tấm gương người thầy giáo trong giáo dục đạo đức cho học sinh. Quan điểm giáo dục được thể hiện rất rõ trong ý tưởng của K.Mác nêu ra trong thời đại của mình rằng “nếu anh muốn ảnh hưởng đến những người khác thì� anh phải là người thực sự tác động và đi trước những người khác”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong suốt cuộc đời cách mạng luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục. Về phương pháp giáo dục, Người đặc biệt chú ý phương pháp nêu gương. Đây là phương pháp giáo dục mà Người cho là rất sinh động và có sức thuyết phục cao, vì “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”. Thầy, cô giáo là những tấm gương sáng có tác dụng rất lớn trong giáo dục thế hệ trẻ “Thầy tốt thì ảnh hưởng tốt”, “Thầy xấu thì ảnh hưởng xấu”, “Muốn hướng dẫn nhân dân mình phải mực thước cho người ta bắt chước”.
A.X. Macarencô khi nói về vai trò của tập thể trong sự nghiệp giáo dục đã nhận xét các trường hợp ảnh hưởng của tấm gương và có chú ý đến chúng trong thực tiễn sư phạm của mình.
Vấn đề ảnh hưởng cá nhân của mỗi thầy giáo đối với học sinh được thể hiện trong cuốn sách của N.V.Cudơmina. Bà viết: “Do sự tác động của thầy giáo mà hình thành thế giới quan đạo đức, trí tuệ và định hướng nghề nghiệp ở học sinh”, tiếp theo: “Nhân cách của thầy giáo, tính chất, hệ thống các mối quan hệ qua lại của thầy giáo đối với học sinh là tấm gương, là hình mẫu. Thêm nữa, đó không phải là tấm gương tiêu cực. Nhiệm vụ của thầy giáo là tạo ra một cách tích cực và có mục tiêu các nét tính cách cho học sinh”.
Phân tích các công trình nghiên cứu lao động của người giáo viên cho thấy rằng các đặc điểm nhân cách chủ đạo của người giáo viên là thế giới quan duy vật mác- xít. Đặc điểm nhân cách đó có mối liên hệ chặt chẽ với tình cảm đạo đức làm cho lao động của người thầy giáo có lý tưởng và hữu ích. Để thực hiện được vai trò của mình thầy giáo cần phải có các đặc điểm nhân cách sau đây: Quan hệ ân cần với học sinh, công tâm, trung thực, nhiệt tình, không đánh giá thiên vị các kiến thức và hành vi của học sinh, có tính yêu cầu cao, sức mạnh ý chí, nhẫn nại, tự chủ, tính nguyên tắc, khiêm tốn, cẩn thận.
Về các phẩm chất của nhà sư phạm, Ph.Gônôbôlin (1975) còn kể đến các chí hướng như là khát vọng thể hiện ra rất sớm và có thể là sự lựa chọn hoạt động sư phạm. Các phẩm chất như tình yêu đối với sự nghiệp của mình, khả năng hiểu biết trẻ em, các cách ứng xử, biết rõ các khả năng học sinh, biết truyền đạt kiến thức cho người khác, làm chủ được tập thể trẻ em là những phẩm chất điển hình đối với người thầy giáo tốt.
Nghiên cứu về các đặc điểm và phẩm chất nhân cách của người thầy giáo cho thấy rằng có một số năng lực dạy học của giáo viên (khả năng giải thích rõ ràng tài liệu, tính yêu cầu cao, sự hứng thú với môn học, v.v...), số khác là các năng lực giáo dục (sự công tâm, ân cần, thái độ như nhau đối với tất cả học sinh, hiểu họ, biết khả năng tổ chức, v.v...) và các phẩm chất cá nhân (khiêm tốn, yêu đời, có đầu óc tự phê bình, có văn hoá, tính kiên quyết, nhẫn nại, v.v...). Sự hình thành các phẩm chất này diễn ra trong sự thống nhất và ở mức độ cao sẽ tạo nên sức mạnh ảnh hưởng của thầy giáo đối với học sinh.
Nhiều tác phẩm nghiên cứu còn cho thấy không có một nghề nghiệp nào mà nhân cách của con người, lòng tin, hành vi đạo đức của họ, thái độ đối với con người, với sự nghiệp lại có ý nghĩa cực kỳ quan trọng và có tính quyết định như nghề thầy giáo, thậm chí hình dáng bên ngoài của thầy giáo cũng ảnh hưởng đến sự hình thành uy tín của họ. Để hoạt động có kết quả người thầy giáo còn phải có cả những năng lực sư phạm chuyên biệt. Sự kết hợp thống nhất các đặc điểm nhân cách của người thầy giáo là điều kiện để đạt được kết quả cao trong giảng dạy và giáo dục trẻ em.
Đối với nhiều nhà nghiên cứu, thì một trong những phẩm chất nhân cách quan trọng của thầy giáo là sự khéo léo sư phạm. D.F.Xamulencô đã nhận xét rằng sự khéo léo sư phạm - đó là đặc điểm nghề nghiệp sư phạm về hành vi của thầy giáo trong các mối quan hệ qua lại với học sinh. A.X.Macarencô (1957) đã đặt nền tảng cho bản chất và vai trò của sự khéo léo sư phạm trong giáo dục. Ông nói rằng sự khéo léo sư phạm là sự biểu hiện tình cảm con người một cách chân thành nhưng không phải là của con người nói chung, mà là của nhà sư phạm tài giỏi. Bằng công việc của mình, A.X.Macarencô đã chứng minh rằng sự khéo léo sư phạm xuất hiện, hình thành trong quá trình hoạt động sư phạm Uy tín là một hiện tượng tâm lý xã hội phức tạp được hình thành bởi các quan hệ xã hội nhất định giữa con người với nhau, nó phụ thuộc vào hàng loạt các phẩm chất tâm lý nhân cách của thầy giáo.
Trong tâm lý học sư phạm, có nhiều tác giả nghiên cứu vấn đề hình thành� uy tín. Các công trình nghiên cứu cho thấy rằng các con đường sư phạm để người thầy giáo có được uy tín trong học sinh là rất khác nhau.
D.F.Xamuilenco (1961) đã xác định một số điều kiện cần thiết để có được uy tín của thầy giáo. Chẳng hạn, khi đánh giá các thầy giáo của mình học sinh lớn tuổi thường chú ý đến các phẩm như tính hệ thống và tính liên tục trong giảng dạy các môn học, biết nêu các vấn đề một cách đúng đắn và chính xác trong lớp học; chuẩn bị bài tốt; biết cách trình bày tư liệu một cách đúng đắn, rõ ràng, biểu cảm, công tâm, tính yêu cầu cao, nghiêm nghị và thái độ như nhau đối với tất cả học sinh, v.v...
Khi nghiên cứu các phương pháp giành được uy tín của người giáo viên đại học đối với sinh viên, B.A.Benhegimốp (1983) chỉ ra rằng, uy tín của người giảng viên đại học thực sự là một hệ thống các phẩm chất rất khác nhau bắt đầu từ các kiến thức và nghệ thuật nghề nghiệp và kết thúc bằng đặc trưng bên ngoài của cá nhân. Ví dụ: nắm vững môn giảng dạy, kiến thức phong phú, có thái độ tôn trọng sinh viên, đòi hỏi cao đối với sinh viên, công tâm, quan tâm đối với họ, độ lượng, tận tâm, khiêm tốn, nét mặt biểu cảm, hành động truyền cảm, phong cách đàng hoàng, ngoại hình đẹp, lịch sựv.v...
Uy tín cá nhân bắt đầu từ nhân cách mẫu mực, từ đó giành được sự thừa nhận và tôn trọng từ phía các thành viên tập thể, hoặc là làm gương về cách ứng xử để người khác được thừa nhận là có uy tín. Thực tiễn giao tiếp hàng ngày cho thấy rằng muốn có được uy tín đối với người khác thì cá nhân phải phát huy và hoàn thiện các phương pháp hoạt động nghề nghiệp và giao tiếp của mình với mọi người. Không có các điều đó, con người không thể có uy tín được. Yêu cầu được tôn trọng phần lớn phụ thuộc vào “khả năng nhận thức giá trị” của những người khác. Do vậy, nhân tố quan trọng nhất không phải là giá trị của bản thân người đó, mà là giá trị nhân cách đó đối với người khác.
A.V.Pêtơrôpxki cho rằng: “Không nên xem xét cá nhân ở bên ngoài hoàn cảnh xã hội, mà họ là một bộ phận nhỏ hữu cơ của nó", do đó hiệu quả công tác giáo dục của thầy giáo còn phụ thuộc vào vị trí của thầy giáo trong lớp học. Chỉ có trong tập thể mới có thể nói về uy tín thực sự, các thầy cô giáo có uy tín thực sự mới có thể thực hiện được những tác động đối với các thành viên của tập thể đó.
Trong nghiên cứu về cơ sở của uy tín của thầy giáo đối với học sinh ở các độ tuổi khác nhau, Ph.N.Gonôbôlin cho rằng uy tín của thầy giáo trong con mắt học sinh phụ thuộc vào đặc điểm lứa tuổi học sinh: “Học sinh các lớp nhỏ thường bắt chước những phẩm chất thể hiện rõ ra bên ngoài của người giáo viên, còn� thiếu niên, đặc biệt là thanh niên thì hay đi sâu vào thế giới tâm tư tình cảm của người thầy”, ảnh hưởng2của các yếu tố hình thức bên ngoài đều được thay thế bởi các phẩm chất cá nhân mà chúng đóng vai trò quan trọng có tính quyết định trong uy tín của thầy giáo đối với học sinh lớn tuổi.
Qua sách báo nghiên cứu ta thấy nhân cách của thầy giáo tồn tại như là một điều kiện trong uy tín của thầy giáo, tức là người thầy giáo có uy tín tác động đến học sinh bằng các phẩm chất, các năng lực của mình. Tuy nhiên, thực tiễn chỉ ra rằng các phẩm chất cá nhân cần thiết nhất hiện có dường như không phải lúc nào cũng đảm bảo cho thầy giáo có uy tín trong con mắt học sinh. Có thể nói rằng, các phẩm chất và năng lực của thầy giáo sẽ tạo nên uy tín của họ đối với học sinh chỉ trong những trường hợp nếu thầy giáo sử dụng nó để đáp ứng các nhu cầu xã hội quan trọng của học sinh.
Ở Việt Nam, từ năm 1975 bắt đầu có những công trình nghiên cứu bàn tới uy tín của giáo viên dưới những góc độ khác nhau như nghiên cứu “Các phẩm chất và năng lực của giáo viên tiên tiến” của Phạm Văn Đỗ (1975). Trong công trình này, tác giả điều tra 550 học sinh phổ thông các cấp để đưa ra những điều kiện hình thành uy tín của người thầy giáo. Tác giả đã chia ra 3 nhóm tiêu chí uy tín của người thầy giáo là:
-� Phẩm chất tình cảm đạo đức.
+ Thương yêu học sinh
+ Chăm sóc, giúp đỡ tận tình đối với học sinh.
+ Có tinh thần trách nhiệm trong công tác.
+ Cần cù lao động.
+ Mẫu mực trong cuộc sống.
- Phẩm chất và năng lực trí tuệ.
+ Có trình độ văn hoá cao.
+ Hiểu biết rộng
+ Giảng dạy có nội dung phong phú, dễ hiểu.
+ Luôn luôn suy nghĩ sáng tạo trong công việc.
- Các phẩm chất và năng lực khác.
+ Cương quyết, thẳng thắn, khiêm tốn, giản dị.
+ Không ngại khó, ngại khổ.
+ Tác phong làm việc chu đáo, tỉ mỉ, thận trọng.
+ Biết khuyến khích, động viên học sinh.
+ Biết yêu cầu và tha thứ những lỗi lầm của học sinh.
Bùi Thị Phúc (1975) (31) nghiên cứu về “Một số yếu tố tâm lý trong quan hệ thầy trò” đã xếp hạng 11 đặc điểm nhân cách được học sinh ưa thích ở người thầy giáo như sau:
- Công bằng trong cách đánh giá và cho điểm.
- Hiểu học sinh và thương yêu học sinh.
- Nghiêm khắc và có yêu cầu cao đối với học sinh.
- Nhiệt tình giảng dạy.
- Ân cần, chăm sóc dạy bảo học sinh.
- Tế nhị trong cách đối xử.
- Tôn trọng nhân cách học sinh.
- Khuyên bảo nhẹ nhàng.
- Thẳng thắn phê bình, giúp đỡ học sinh sửa chữa khuyết điểm.
- Vui vẻ, hoà nhã, dịu dàng, hiền hoà.
- Động viên khuyến khích học sinh học tập cũng như tu dưỡng đạo đức.
Trong công trình nghiên cứu về “phẩm chất và năng lực của giáo viên có uy tín” Lê Đức Phúc (1976) có đưa ra cấu trúc nhân cách của những người giáo viên có uy tín bao gồm các mặt sau:
- Tư tưởng chính trị: Thể hiện ở những phương hướng hành động đúng đắn, thế giới quan khoa học.
- Xu hướng, tình cảm: Thể hiện ở tình cảm yêu nghề, yêu trẻ, gần gũi giúp đỡ học sinh, yêu cầu cao đối với học sinh, thông cảm, ân cần chỉ dẫn học sinh, gần gũi đoàn kết giúp đỡ đồng nghiệp.
- Ý chí, tính cách: Tinh thần trách nhiệm cao, tính kỷ luật cao, kiên trì giáo dục học sinh, linh hoạt, sáng kiến trong công tác, tôn trọng học sinh, có ý thức rút kinh nghiệm, cải tiến phương pháp giáo dục, tính tự chủ và làm chủ tập thể cao.
- Năng lực sư phạm:
+ Nắm vững chuyên môn nghiệp vụ, có hiểu biết chung phong phú, giảng bài rõ ràng, hấp dẫn, nắm vững phương pháp giảng dạy, tác phong mẫu mực.
+ Có khả năng tổ chức hoạt động sư phạm.
+ Có năng lực tạo ra mối quan hệ tốt đẹp: đoàn kết, thân ái với đồng nghiệp, gần gũi, công bằng đúng mực đối với học sinh, được học sinh tin mến.
+ Có năng lực tự đánh giá, tự rèn luyện bản thân. Ngoài ra tác giả còn nhận định khái quát một số yếu tố khách quan của uy tín giáo viên như:
- Trình độ phát triển của tập thể có liên quan đến chủ thể uy tín.
- Quá trình đào tạo, bồi dưỡng có ảnh hưởng đến uy tín giáo viên.
- Quan hệ giữa người đánh giá và người được đánh giá trong lựa chọn người có uy tín.
Trong luận văn thạc sĩ về “uy tín và ảnh hưởng của nó đối với năng lực cảm hoá học sinh dân tộc của người thầy giáo XHCN Tây Nguyên”, Trần Đình Thái đã đưa ra 14 phẩm chất và năng lực tạo nên uy tín của người thầy giáo xếp theo thứ tự từ cao đến thấp như sau:
- Thương yêu học sinh.
- Biết tổ chức hoạt động sư phạm.
- Yêu nghề.
- Kiên định.
- Ngăn ngừa khuyết điểm.
- Trình độ học vấn cao.
- Gần gũi với học sinh, thận trọng trong đánh giá học sinh.
- Gương mẫu.
- Có trình độ chính trị
- Ứng xử� khéo léo sư phạm.
- Có biệt tài thuyết phục.
- Giảng dạy rõ ràng, mạch lạc, dễ hiểu.
- Tự chủ.
Giản dị trong giao tiếp.
Trong luận văn tiến sĩ về “những đặc điểm nhân cách của người giáo viên như là một nhân tố tạo thành uy tín của họ trong học sinh PTTH Việt Nam” tác giả Đào Thị Oanh (1989) đã đưa ra cấu trúc uy tín của người giáo viên trường PTTH như sau:
- Uy tín về nghề nghiệp.
+ Hiểu biết học sinh.
+ Có thái độ tôn trọng học sinh.
+ Giảng dạy rõ ràng, dễ hiểu.
+ Giảng dạy một cách hấp dẫn.
- Uy tín về tính cách:
+ Độ lượng
+ Tận tâm
+ Khiêm tốn
+ Chân thành
+ Yêu cầu cao
+ Kiên quyết
+ Tự kiềm chế
+ Có tinh thần trách nhiệm
+ Hiền hậu.
- Uy tín về quan hệ với học sinh:
+ Ân cần, quan tâm đến học sinh
+ Công bằng
+ Giản dị trong giao tiếp.
+ Chan hoà
- Uy tín về kiến thức:
+ Có kiến thức sâu sắc về bộ môn dạy.
+ Có kiến thức rộng về bộ môn dạy.
+ Có kiến thức văn hoá chung phong phú.
- Uy tín về ngoại hình:
+ Cử chỉ nhẹ nhàng
+ Phong cách lịch thiệp.
+ Trang phục đẹp.
Ngoài ra, tác giả còn đưa ra những đặc điểm nhân cách làm cản trở đến việc xây dựng uy tín cho người giáo viên là:
+ Không hiểu học sinh.
+ Không công bằng.
+ Không tôn trọng học sinh.
+ Nhu nhược (thiếu quyết đoán trong khi giải quyết các nhiệm vụ giáo dục).
+ Không cẩn thận, cẩu thả.
+ Không yêu cầu cao đối với học sinh.
+ Giảng dạy chuyên môn kém.
+ Không quảng giao.
+ Phong cách thiếu lịch thiệp.
Tác giả Hoàng Xuân Hoa (1992) trong luận văn Thạc sĩ “Uy tín và những điều kiện để hình thành uy tín của người thầy giáo XHCN ở một số trường Cao đẳng Sư phạm miền Bắc” đã đưa ra 4 nhóm phẩm chất nhân cách tạo thành uy tín của người thầy giáo như:
- Phẩm chất trí tuệ:
+ Có năng lực giảng dạy,
+ Truyền đạt tri thức dễ hiểu
+ Lời nói gọn gàng, mạch lạc, rõ ràng.
+ Nhiệt tình giảng dạy.
+ Trình độ chuyên môn vững vàng.
- Tình cảm nghề nghiệp:
+ Thương yêu học sinh, yêu nghề dạy học.
+ Quan tâm đến học sinh.
+ Gần gũi, thông cảm, tôn trọng và yêu cầu cao đối với học sinh.
+ Nhiệt tình công tác.
- Phẩm chất nhân cách.
+ Nghiêm khắc.
+ Gương mẫu, chân thành với học sinh.
+ Kiên định.
+ Khả năng tự chủ cao, bình tĩnh trong công việc.
+ Giản dị, khiêm tốn.
+ Nề nếp trong sinh hoạt và làm việc.
- Khả năng hoạt động sư phạm:
+ Sự khéo léo đối xử với học sinh.
+ Cởi mở, thân mật với học sinh.
+ Có khả năng tổ chức tốt hoạt động của học sinh.
Tham khảo các tài liệu nghiên cứu về uy tín của người giáo viên chúng tôi có một số nhận xét sau đây:
- Các công trình nghiên cứu đã đề cập tới những phẩm chất và năng lực là những điều kiện chủ quan đóng vai trò quyết định trong việc tạo nên uy tín chân thực của người giáo viên, đề ra những biện pháp hình thành, củng cố, phát triển uy tín cho người giáo viên.
- Các tác giả đều thống nhất coi uy tín là hiện tượng tâm lý quan trọng có ảnh hưởng rất lớn đối với học sinh trong quá trình giáo dục.
Tuy nhiên, chúng tôi thấy còn có một số vấn đề tồn tại như sau:
- Cấu trúc của uy tín người giáo viên không được nêu lên một cách thống nhất.
- Phương pháp nghiên cứu về uy tín chưa được trình bày cụ thể.
- Hiện nay còn rất ít các công trình nghiên cứu về uy tín của người giáo viên. Phần lớn các nghiên cứu chỉ tập trung vào học sinh và người giáo viên ở trường phổ thông. Vấn đề uy tín của người giảng viên đại học rất ít được nghiên cứu.